Çocukluğunuzda direk korkunç olarak tanımlanamayacak fakat karanlık bir atmosfere sahip, aşırı derecede distopik görünmesine rağmen içinde bir şekilde var olmaya çalıştığınız, derin ve ıssız hisettiren rüyalar görmüş müydünüz?
İşte bu yazıda sizinle bu rüyalarınızın kaynağı güçlü Doğu Avrupa ekolü protest akımının en bilinen yapıtlarını paylaşacağım.
Büyülü, ilgi çekici mekan ve karakter tasarımlarına rağmen bu çizgifilm konsepti içinde tedavisi mümkün olmayan bir umutsuzluğu taşıyor gibi.
İlk bakışta sanki zihnimizde bizi her zaman çocukluk yıllarımızın neşesine taşıyacak imgelerin arkasına saklanan bu akım aslında nereden besleniyor ve neye vurgu yapıyor?
Doğu Avrupa ekolü; demir perde, Sovyet sansürü, coğrafi melankoli, kısıtlı bütçeler ve buluntu malzemelerin (eski bez bebeklerin, çöplerin) zorunlu yaratıcı kullanımıyla şekillenmiştir.
Bu tarzın Polonya, Çekya ve Macaristan’dan yükselmesinin arkasında çok güçlü politik ve tarihi nedenler vardır:
- Sovyet Sansürü ve Metafor Aracı: Soğuk Savaş döneminde bu ülkelerdeki sanatçılar, komünist rejimi ve bürokrasiyi (Kafkaesk düzeni) canlı sinemada eleştiremediler; çünkü sansüre takılıyorlardı. Bu yüzden politik eleştirilerini masalların, tuhaf yaratıkların, robotların ve paslı distopyaların arkasına sakladılar. Animasyon ve kukla tiyatrosu, sansür heyetinin “çocuk işi” sanıp pürüz çıkarmadığı bir özgürlük alanıydı.
- Devlet Fonları: Çekoslovakya, Polonya ve Macaristan hükümetleri, animasyonu ve illüstrasyonu prestijli bir sanat alanı olarak görüp Jiří Trnka ve Marcell Jankovics gibi ustalara muazzam bütçeler ayırdılar. Bu da bölgede nesiller boyu aktarılan kusursuz bir “karanlık masal anlatıcılığı” işçiliği doğurdu.
Tarzın Alt Kategorileri ve Estetik İsimleri
- Rustpunk (Pas Punkı) & Organik Siberpunk: Siberpunkın fütüristik ve parlak neon ışıklarını tamamen çöpe atıp; yerine paslı çivileri, eski dişlileri, hurda metalleri ağaç kökleri, mantarlar, yosunlar ve böceklerle (organik dünya ile) harmanlayan tarzdır. Machinarium ve Samorost bunun zirvesidir.
- Dokunsallık (Tactilism) ve Cut-out (Kesme) Sanatı: Çizimlerin arkasındaki dijital pikselleri hissettirmek yerine; ekranda eski bir karton, sararmış bir defter sayfası veya el yapımı bir kukla dokusu bırakma sanatıdır.
Ve son olarak akımın etkisinin farkında olmadan 2010 ya da 2011 yıllarında çizdiğim bu illüstrasyonları ve bu akımla ilgili ön plana çıkmış içerikleri aşağıda paylaşmama izin verin:
Akımın temsilcilerine hakettikleri sırada atıfta bulunamamış olabilirim, olabildiğince zamanınızı almadan bir sunum gerçekleştirmeye çalıştım, muhtemel hatalar için hoş görünüze sığınıyor, buraya kadar okuduğunuz için teşekkür ediyorum.
Semih Akgül
